Yıllar boyunca hem sosyal bilimler, hem de tıp bilimi insan zekasını anlayabilme, çözümleyebilme, analiz etme ve bu zekayı ölçme, tanımlama konusunda binlerce tez, makale veya çalışma üretti. Zekanın boyutları ölçülebilir düzlemlere oturtulduğundan beri önce IQ (Intelligence Quotient), daha sonraları da EQ (Emotional Quotient) insanların zeka seviyesini ölçme ve bir insanı zeki olarak değerlendirebilme hususunda belirleyici rol oynadı.

Ancak son zamanlarda öne çıkan yeni bir değerlendirme kriteri bir insanın zekasını belirleyebilme konusundaki çalışmaları bambaşka bir düzleme taşıdı; Metacognition.

Metacognition (Türkçe ifadesiyle üstbiliş veya üstbilişsel farkındalık), en basit tanımıyla “düşünme hakkında düşünmek” veya “kendi zihinsel süreçlerinin farkında olmak” demektir.

Bugünlerde insan zekası üzerine çalışma yapan bilim adamlarının hiç de azımsanmayacak bir kısmı Metacoginiton’ı IQ ve EQ’ nun önüne çıkararak insan zekasının en yüksek seviyesi olarak tanımlamaktalar.

Çünkü klasik IQ testi size bir problem verildiğinde onu ne kadar hızlı çözdüğünüzü ölçerken; metacognition, o problemi çözerken zihninizin nasıl çalıştığını, nerede hata yaptığını ve duygularınızın bu süreci nasıl etkilediğini yukarıdan bir kuş bakışı izleme yeteneğidir.

Bu kavramı daha iyi anlamak için bileşenlerine ve neden bu kadar güçlü olduğuna yakından bakalım:

Metacognition’ın İki Ana Boyutu

Bu yeti iki temel çarktan oluşur:

1 – Bilişsel Bilgi (Kendini Tanıma): Kendi zihinsel kapasitenizi, sınırlarınızı, neyi bilip neyi bilmediğinizi net olarak görebilmektir. Örneğin: “Ben sabah saatlerinde karmaşık analizleri daha iyi yapıyorum ama öğleden sonra dikkatim dağılıyor, o yüzden bu işi sabaha bırakmalıyım” demek bir üstbiliş örneğidir.

2 – Bilişsel Düzenleme (Kendini Yönetme): Bir eylem sırasındayken kendi zihninizi ve duygularınızı anlık olarak izleyip rotayı değiştirebilme becerisidir. Örneğin: “Şu an bir konuyu okuyorum ama kafam başka yere gitti, hiçbir şey anlamıyorum, en iyisi durup strateji değiştireyim” ya da “Şu an içimde yükselen bir kaygı var ve bu kaygı mantıklı düşünmemi engelliyor, önce sakinleşmeliyim” diyebilmektir.

Metacognition Neden “IQ’nun En Yüksek Formu” Olarak Görülüyor?

Bu konuyu bir metaforla açıklayabiliriz; Zihninizi devasa, çok sesli bir orkestra olarak düşünün. Klasik zeka (IQ), orkestradaki kemancının ya da piyanistin enstrümanını ne kadar kusursuz çaldığıdır. Metacognition ise o orkestranın şefidir.

• Duyguların Gözlemcisi Olmak: Kendi duygularını dışarıdan bir göz gibi izleyebilmek, bu işin en kritik kısmıdır. Öfke, kaygı veya panik anında o duygunun içinde kaybolup onun kurbanı olmak yerine; kendinizi bir laboratuvardaki denek gibi izleyip, “Şu an bedenim ve zihnim bir tehdit algıladığı için bu tepkiyi veriyor, bu geçici bir durum” diyebilen insan, zekasını en verimli şekilde kullanan insandır.
• Hata Yönetimi: Klasik IQ’su yüksek biri hata yapabilir ve buna öfkelenebilir. Üstbilişi yüksek biri ise hatayı gördüğü an durur, “Ben bu hatayı hangi düşünce kalıbı yüzünden yaptım?” diye analiz eder. Yani hatayı bir öğrenme yakıtına dönüştürür.
• Kendi Kendinin Mentörü Olmak: Bu yetiye sahip insanlar, kendi kendilerine soru sorma alışkanlığı geliştirmiştir: Şu an ne yapıyorum? Bu yaptığım beni hedefime götürüyor mu? Neden böyle hissediyorum?

Özetle; sadece bilmek veya zeki olmak yetmez. Neyi, nasıl, neden bildiğini ve o sırada ne hissettiğini bilmek insanı zihinsel olarak bambaşka bir seviyeye taşır. Kendi zihninizin hakimi ve dışarıdan bakan tarafsız gözlemcisi olabilmektir.

Peki günümüzde popüler bir bilimsel araştırma konusu olan Metacoginiton yeni bir kavram mı?

Bugün bilimin laboratuvarlarda “yeni bir keşif” gibi sunduğu o “dışarıdan bakan tarafsız gözlemci” (the observing self) kavramı, aslında binlerce yıldır kadim felsefelerin tam merkezinde duruyor. Bilim sadece bu durumun mekanizmasını çözdü ve adını koydu; ama antik mistikler bunun pratiğini yapıyor ve yollarını öğretiyordu.

1. Doğu Mistisizmi: “Şahit Eşarp” ve Tanıklık Etmek

Doğu felsefelerinde ve özellikle kadim Hint metinlerinde (Upanişadlar) zihin iki kuşa benzetilir. Biri daldaki meyveyi yiyen (yani hayatı yaşayan, acı çeken, sevinen, düşünen zihin), diğeri ise onun hemen üstündeki dalda oturup onu hiçbir yargıda bulunmadan sadece izleyen kuştur. İşte o izleyen kuş, mistisizmin “Şahit” (Witness / Sakshi) dediği boyuttur. Siz öfkelendiğinizde ya da kaygılandığınızda, “Şu an öfkeliyim” demek yerine, “İçimde bir öfke dalgası yükseliyor ve ben şu an bunu deneyimleyen zihnimi izliyorum” demek tam anlamıyla hem antik bir aydınlanma pratiğidir hem de metacognition’ın ta kendisidir. Mistikler yüzyıllar önce zihnin kölesi olmamak için bu “izleyici” moduna geçmeyi şart koşmuşlardı.

2. Hermetizm: Zihinsellik Prensibi

Kadim Mısır ve Yunan geleneklerinin temelini oluşturan Hermetik felsefenin ilk prensibi şudur: “Evren zihinseldir, her şey Zihin’den ibarettir.” Hermetizm, insanın kendi mikro-evrenini (kendi hayatını ve gerçekliğini) yönetebilmesi için önce kendi zihninin mekanizmasını anlaması ve onu yukarıdan kontrol etmesi gerektiğini söyler. Hermetik simyada “kurşunu altına dönüştürmek”, aslında ham duyguları ve kontrolsüz düşünceleri (kurşun), üstbilişsel bir farkındalıkla işleyerek yüksek bilince (altın) dönüştürme metaforudur.

3. Stoacılık: Dikkat ve “Prosochê”

Batı felsefesine döndüğümüzde, Marcus Aurelius ve Epiktetos gibi Stoacıların aslında birer metacognition ustası olduğunu görürüz. Stoacılıkta Prosochê (sürekli dikkat/farkındalık) adında bir kavram vardır. Kişinin kendi düşüncelerini, izlenimlerini ve verdiği tepkileri anbean, nötr bir şekilde gözlemlemesi anlamına gelir. Epiktetos’un meşhur sözü bu kavram için harika bir örnek olabilir: “İnsanları huzursuz eden olaylar değil, olaylara dair geliştirdikleri düşüncelerdir.” Bir olay karşısında verdiğimiz otomatik tepkiyi yakalayıp, “Ben neden şu an bu olaya bu zihinsel şablonla yaklaşıyorum?” diye sorgulamak, Stoacıların binlerce yıl önce önerdiği modern bir üstbiliş egzersizidir.

4. Sokrates: “Kendini Bil” (Gnothi Seauton)

Delphi Tapınağı’nın girişinde yazan ve Sokrates’in felsefesinin merkezine koyduğu o meşhur düstur: “Kendini bil.” Sokrates, “Sorgulanmamış bir hayat yaşanmaya değer değildir” derken tam olarak insanın kendi zihinsel süreçlerini, inançlarını ve ön kabullerini masaya yatırmasından bahsediyordu. Kendi cehaletinin farkında olmak (“Tek bildiğim, hiçbir şey bilmediğimdir”), bilimsel literatürdeki en saf, en yüksek metacognition örneğidir.

5. Tasavvuf: “Nefsi Levvame” ve Murakabe

İslam mistisizmi olan Tasavvufta da insan zihninin ve nefsinin katmanları üstbilişsel bir olgunlaşma süreci olarak ele alınır. Kişinin kendi hatasını, düşüncesini ve niyetini dışarıdan bir gözle kınayıp sorguladığı mertebeye Nefs-i Levvame (kendini kınayan, sorgulayan bilinç) denir. Tasavvuf pratiklerinin kalbinde yer alan Murakabe, kelime anlamıyla “gözetlemek, kontrol etmek” demektir. Sufi, kalbine ve zihnine gelen düşünceleri (havatır) bir kapı bekçisi gibi izler; hangisinin nefisten, hangisinin hakikatten geldiğini ayırt eder.

Mevlana’nın “Misafirhane” şiirinde bahsettiği gibi; gelen her düşünceyi ve duyguyu (ister bir kaygı, ister bir sevinç olsun) kapıda karşılayıp, onlarla özdeşleşmeden sadece geçip gitmelerine izin vermek, tasavvufun yüzyıllar öncesinden modern psikolojiye miras bıraktığı en saf üstbiliş halidir.

6. Zen Öğretisi: “Başlangıç Zihni” (Shoshin) ve Boşluk

Zen Budizminde zihin, sürekli daldan dala atlayan huzursuz bir maymuna (Monkey Mind) benzetilir. Zen’in amacı bu maymunu öldürmek veya zincire vurmak değil, onun hareketlerini sadece oturup izlemektir (Zazen). Zen öğretisindeki en önemli kavramlardan biri Shoshin, yani “Başlangıç Zihni”dir. Her şeyi çok iyi bildiğini düşünen bir zihin yeni bir şey öğrenemez; ancak kendi bildiklerinin dışına çıkıp, kendi zihnini bir yabancı gibi gözlemleyebilen insan esneklik kazanır. Zen ustaları, düşünceleri gökyüzünden geçen bulutlara benzetir. Siz o bulutların kendisi değilsiniz, siz bulutların gelip geçtiği o sonsuz ve sakin gökyüzüsünüz. Düşüncelerin arkasındaki o “gökyüzü” olabilme farkındalığı, nörobilimin bugün metacognition  diyerek formülize etmeye çalıştığı mutlak tanıklık durumudur.

Sonuç: Zihnin Labirentinden Çıkış

Bugün modern dünyanın hızı, bitmek bilmeyen uyaranları ve zihinsel gürültüsü arasında hepimiz birer “overthinking” (aşırı düşünme) kurbanıyız. Gün içinde zihnimizden geçen binlerce düşüncenin, yükselen kaygı dalgalarının ya da ani öfke patlamalarının içinde kayboluyor; laboratuvardaki denek gibi kendi ürettiğimiz kimyasalların esiri oluyoruz. Klasik zekamız (IQ) bu karmaşada bizi kurtarmaya yetmiyor; çünkü o sadece içerideki yangını daha hızlı analiz etmemizi sağlıyor, söndürmemizi değil.

İşte tam bu noktada, laboratuvarların kapısını çalan metacognition ile antik tapınakların yankısı tek bir hakikatte birleşiyor: Kurtuluş zihni susturmakta değil, zihni yukarıdan izleyen o “şahit” koltuğuna oturabilmektedir. Upanişadlar’ın izleyen kuşu olmak, Hermetik simyacının kurşunu altına dönüştürmesi, bir Stoacı gibi düşüncelerini nötr bir gözle masaya yatırmak, Sufi gibi kalbin kapısında bekçilik yapmak ya da Zen ustası gibi gökyüzünün sakinliğine bürünmek… Hepsi aynı kapıya çıkıyor.

Unutmayın; siz zihninizden geçen o huzursuz düşünceler değilsiniz. Siz, o düşüncelerin gelip geçişini izleyen sonsuz gökyüzüsünüz. Zekanın bu en yüksek formuyla tanışmak, kendinize verebileceğiniz en büyük özgürlük hediyesidir. Zihninizin kölesi olmayı bıraktığınızda ve o devasa orkestranın şef koltuğuna nihayet oturduğunuzda, hayatın melodisi de bambaşka bir ahenge kavuşacaktır. Gözlerinizi kapatın ve sadece izleyin; çünkü her şey, kendinizi bilmekle başlar.